مرجع تخصصی گیاهان دارویی

 فاكتور‎های مؤثر بر تركیبات شیر
1- فاكتورهای غیرتغذیه‎ای
- مرحله شیردهی: بالاترین درصد چربی و پروتئین شیر اواخر شیردهی و پایین‌ترین سطح آن‎ها بعد از زایمان، مخصوصاً پیك تولید، است.
- سن: از اولین تا پنجمین دوره شیردهی به علت افزایش سطح تولید شیر به ازای هر دوره، چربی شیر 2/0 درصد و پروتئین شیر 2/0 تا 05/0 درصد كاهش می‎یابد.
- فصل: در فصول گرم و مرطوب كاهش درصد چربی و پروتئین شیر اتفاق می‎افتد و در فصل زمستان افزایش تدریجی در تركیبات (چربی و پروتئین) شیر را شاهد هستیم. این تغییرات تحت تأثیر نوع خوراك و نحوه خوراك دادن تعدیل یا افزایش می‎یابد.
- ورم پستان: ورم پستان چربی و كازویین شیر را كاهش و در مقابل حجم پروتئین خون (گاما گلبولین) موجود در شیر را افزایش می‎دهد. حجم سلول‎های بدنی(SCC)  شیر طی ورم پستان زیاد می‎شود. گله‎هایی كه در آن‎ها ورم پستان وجود دارد، SCC موجب كاهش ۲-۳ برابر قیمت شیرشان می‎گردد. در برخی كشورها برای ترغیب گاودارها براي كاهش SCC در شیر گله جایزه قرار داده‌اند.
- اشتباهات فنی: مواردي از قبیل مشكلات خنك كردن شیر و تانك، مشكلات نمونه‌گیری و لوله‌كشی بی‌دقت لوله‌هاي انتقال شیر ممكن است به كاهش چربی و پروتئین شیر منجر شود.
- ژنتیك و وراثت: ژنتیك تا 55 درصد روی چربی و پروتئین شیر در گاوهای مختلف تأثیر دارد. البته نباید محیط و اثرات متقابل بین محیط و ژنتیك را نادیده گرفت. چربی و پروتئین شیر خیلی بیش‌تر از خود شیر و تركیبات آن قابل توارث هستند. شیر با مقدار چربی و پروتئین خود همبستگی مثبتی دارد، ولی با درصد چربی و پروتئین دارای همبستگی منفی است.
2-  فاكتورهای تغذیهای:
فاكتورهای تغذیه ای تأثیر گذارترین فاكتورها بر روی شیر و تركیبات آن می باشند كه با نحوه مدیریت همبستگی مستقیم دارد. اگر تغییری در جیره حاصل گردد چربی شیر بیشتر تحت تأثیر قرار می گیرد تا پروتئین. برای مثال چربی شیر ظرف ۷-۲۱ روز با عوض شدن جیره تغییر خواهد كرد در صورتی كه پروتئین ۳-۶ هفته طول می كشد تا این تغییر را نشان دهد.

منشاء تركیبات شیر
با هضم میكروبی فیبر جیره، در شكمبه اسید استیك و اسید بوتیریك تولید می‌شود كه پس از انتقال به پستان در تولید نیمی از چربی شیر دخالت دارد. نیم دیگر چربی شیر از طریق چربی موجود در جیره و چربی قابل تبادل در بدن تأمین می‌شود. میكروب‌های شكمبه، پروتئین‌های جیره را به پروتئین‌های میكروبی كه حاوی اسید آمینه‌های ضروری است تبدیل می‌كنند. غدد پستانی برای تولید پروتئین شیر این اسید آمینه‌ها را مورد استفاده قرار می‌دهند؛ انرژی مورد نیاز برای این مسیر متابولیكی را گلوكز تأمین می‌كند. گلوكز، خود، یا از اسید پرپیونیك تولیدی در شكمبه فراهم می‌شود و یا از گلوكز جذب شده در دیواره روده. بنابراین اگر پرپیونات، كم تولید شود، اسید آمینه نیز كم تولید می‌شود كه همين مقدار كم نيز وارد فرايند گلی‌كونئوژنز شده و به گلوكز تبدیل می‌گردد. البته كازویین شیر از اسیدهای آمینه قابل دسترس تولید می‌شود كه مجموعاً همراه با آلبومین‌ها و ایمنوگلوبولین‌های خون مترشحه در شیر به عنوان پروتئین شیر محسوب می‌شوند، ولی كیفیت آن به دلیل عدم حضور اسیدهای آمینه ضروری موجود در شیر پایین است.

تأثیر شكمبه
حضور مقادیر كافی پروتئین، فیبر مؤثر و هیدروكربن‌های قابل دسترس كه سریع تخمیر مي شوند، برای عملكرد صحیح شكمبه و حفظ سطح اپتیمم تركیبات شیر در جیره مورد نیاز است.
مدیریت خوراك دادن: خوراك دادن به دو شكل TMR وTMR-non  امكان‌پذير است. در نوع TMR-non، اجزاء خوراك به طور جداگانه در اختیار دام قرار میگیرد، به طوری كه دام توانایی انتخاب را دارا است. در مدل  TMR  اجزاء خوراك به گونه‌ای باهم مخلوط می‌شود كه دام قدرت انتخاب نداشته باشد. بدین ترتیب تمام احتیاجات غذایی دام با مصرف آن تأمین می‌گردد. عیب TMR-non این است كه شاید دام در خوردن یكی از اجزاء خوراك زیاده‌روی كند و در مقابل از خوردن جزء دیگر امتناع ورزد كه اين امر منجر به عوارضی مانند اسیدوز، سندروم چاقی، كاهش چربی شیر و غیره خواهد شد. در TMR این احتمال وجود دارد كه غذا خوش‌خوراك نباشد و دام میلی به خوردن آن در حد كامل ظرفیت دستگاه گوارش خود نداشته باشد، در چنین حالتی بسته به مقدار مصرف مقدار تولید نيز پایین می‌آید.

وضعیت بدنی
در دوره شیردهی آینده گاوهای لاغر و چاق اواخر دوره آبستنی، چربی و پروتئین شیر كاهش خواهد یافت. در ابتدای شیرواری كاهش وزن به طور كوتاه مدت چربی شیر را افزایش مي‌دهد كه در گاوهای لاغر این پتانسیل وجود ندارد و گاوهای چاق نیز دچار بیماری كتوز می‌شوند.